Παρέμβαση αναπήρων πολιτών

ΑΡΗΣ ΤΑΣΤΑΝΗΣ, |Προκόπης Πανταζής, ένας αντάρτης και λογοτέχνης της Λέσβου|, εκδόσεις ΚΨΜ, σ. 294

Του Σπύρου ΚΑΚΟΥΡΙΩΤΗ

Το όνομα του Προκόπη Πανταζή το συνάντησα αρκετά αργά, διαβάζοντας τον |Εμφύλιο| του Τάσου Βουρνά. Μνημονεύεται εκεί το βιβλίο του |Εθελοντές της κακουχίας|,
με την επισήμανση ότι προσφέρει νέα στοιχεία για τον εμφύλιο στα νησιά και ιδιαίτερα στην πατρίδα του, τη Λέσβο. Μετά από αρκετόν καιρό, κάποιος φίλος
που γνώριζε πως το έψαχνα με πληροφόρησε για την ύπαρξη μερικών αντιτύπων σε ένα παλαιοβιβλιοπωλείο. Ένα μικρού σχήματος βιβλιαράκι, με γκρίζο φτηνό εξώφυλλο
κι επάνω του ένα απλό σκίτσο με δυο αντάρτες, χαραγμένο άτσαλα, θα έλεγες, πάνω στην πέτρα... Είχε εκδοθεί από τον Κέδρο το 1980.
Η έκπληξη από την ανάγνωσή του μεγάλωνε από σελίδα σε σελίδα. Γλώσσα λιτή, σχεδόν δωρική -παρά το βαθύ ρίζωμα του συγγραφέα του στην αιολική γη- αντιμετώπιση
της εμπειρίας του εμφυλίου εντελώς αντιηρωική, ειλικρινής, χωρίς καμία προσπάθεια αυτοδικαιολόγησης ή αυτοδικαίωσης... Εύκολα θα μπορούσε ο αναγνώστης
να υποθέσει πως πρόκειται για κείμενο γραμμένο στα τέλη της δεκαετίας του '90, όταν πλέον οι μαρτυρίες για την Αντίσταση και τον Εμφύλιο στρέφονται, από
την αγωνιώδη προσπάθεια να απαντηθεί το ερώτημα "γιατί χάσαμε", στην καταγραφή του ίδιου του βιώματος του πολέμου, της συμμετοχής στον αντάρτικο στρατό.
Έμοιαζε σ' αυτό με μιαν ανάλογη μοναδική, για την εποχή της, περίπτωση -αμιγώς λογοτεχνική αυτή: την |Κάθοδο των εννιά|, του Θ. Βαλτινού.
Ο Προκόπης Πανταζής είχε καταγράψει τη μαρτυρία του ήδη μέσα στα μαύρα χρόνια της δικτατορίας του Ιωαννίδη, το 1974, όταν είχε κυκλοφορήσει, σχεδόν παράνομα,
τον |Χαλασμό|, ένα βιβλίο που έσπαγε το "αξεπέραστο ταμπού", μιλώντας για τον εμφύλιο, όπως σημειώνει ο συμπατριώτης του μελετητής Κώστας Μίσσιος (|Μυτιληνιοί
λόγιοι και λογοτέχνες|, τομ. α', σελ. 470). Δέκα χρόνια μετά, |Ο τραυματίας αναστενάζει| ολοκληρώνει την εμφυλιακή "τριλογία" του συγγραφέα, αν και επεισόδια
εκείνης της εποχής, καθώς και της κατοπινής του υπερδεκαετούς θητείας στις φυλακές, περιέχονται και στη συλλογή διηγημάτων |Στο καρτέρι| (Κέδρος, 1986).
Μόνο που αυτήν ο Πανταζής δεν πρόλαβε να την πάρει στα χέρια του. Στις 29 Μαΐου 1985 είχε αφήσει την τελευταία του πνοή, νικημένος απ' τον καρκίνο, σε
ηλικία 62 ετών.
Γεννημένος το 1923 στο Κεράμι της Λέσβου, στον κόλπο της Καλλονής, αν και από μικρός είχε έφεση στα γράμματα, διαβάζοντας οτιδήποτε έπεφτε στα χέρια του,
θα πάει μονάχα μέχρι την πρώτη τάξη του Γυμνασίου. Η αρρώστια του μεγάλου του αδελφού τον αναγκάζει να δουλέψει: στα καπνά, σκαφτιάς στα χωράφια, παραγιός
στις τράτες... Ήδη από την ηλικία των 12 ετών γίνεται μέλος της ΟΚΝΕ, στη συνέχεια της ΕΠΟΝ και το 1945 του ΚΚΕ. Το Δεκέμβρη του 1947 βγαίνει στο βουνό,
για να ενταχθεί στις ομάδες του Δημοκρατικού Στρατού Λέσβου. Θα συλληφθεί τρία χρόνια αργότερα, το Δεκέμβρη του 1950, έχοντας βαρύτατα τραυματιστεί σε
ενέδρα έξω από το χωριό του. Αποφυλακίζεται το 1962, δουλεύει ως ελαιοχρωματιστής σε οικοδομές, έχοντας πλέον μετοικήσει στην Αθήνα~ το 1967 εξορίζεται
στη Γυάρο, ενώ το 1974 και το 1977 θα είναι υποψήφιος βουλευτής Λέσβου, με την Ενωμένη Αριστερά και τη Συμμαχία αντίστοιχα.
Σ' αυτόν τον άνθρωπο, με τη φαινομενικά συνηθισμένη, για τους αριστερούς της γενιάς του, πορεία, τον τόσο ξεχωριστό όμως, τον "αντάρτη και λογοτέχνη", αφιερώνει
τούτο το "συναξάρι" ο "μικρός του φίλος" Άρης Ταστάνης. Συναξάρι που αποτελείται από "ψηφίδες και θραύσματα, όσα με μια ουδέτερη και αποφορτισμένη γλώσσα
θεωρούνται κατάλοιπα [...] από την πορεία του μέσα στον πυκνό χρόνο της Ιστορίας", όπως επισημαίνει στον πρόλογό της η ιστορικός Ιωάννα Παπαθανασίου.
Πράγματι, ο Α. Ταστάνης, στον οποίο ο Πανταζής κληροδότησε το ανέκδοτο έργο του, συγκέντρωσε με αγάπη και μεράκι όχι μόνο αθησαύριστα διηγήματα και χρονογραφήματα
που ο "Κόπης" έδινε απλόχερα στα διάφορα λεσβιακά και ειδικότερα καλλονιάτικα έντυπα, αλλά και μια σειρά από γράμματά του από τη φυλακή, αναμνήσεις φίλων
του, κριτικές για τα έργα του, τις ομιλίες στο φιλολογικό του μνημόσυνο που διοργανώθηκε για τα δέκα χρόνια από το θάνατό του στο νησί κ.ά. Ακόμη και το
πρώτο δημοσιευμένο του κείμενο, το ποίημα "Στο Γιούρι Γκαγκάριν", που φιλοξενήθηκε στις σελίδες αυτής εδώ της εφημερίδας στις 18/2/1962.
Μέσα από αυτά τα κείμενα συντίθεται μια οιονεί βιογραφική καταγραφή, την οποία διατρέχουν πνευματικές συγγένειες (Α. Πανσέληνος, Γ. Ιωάννου, Τ. Πατρίκιος)
ή κομματικές αντιπαλότητες (οι |Εθελοντές| προκάλεσαν την επίθεση των παλιών του συναγωνιστών που είχαν ταχθεί με το ΚΚΕ)~ αναδύεται όμως και ένας συγγραφέας
βαθύτατα λυρικός, στενά δεμένος με τη λεσβιακή γη και τη θάλασσά της, με την παραδοσιακή κοινωνία του νησιού. Καθώς φαίνεται, τόσο από τα διηγήματα που
παρατίθενται στον παρόντα τόμο όσο και από εκείνο που επέχει θέση προλόγου στο μεταθανάτιο |Στο καρτέρι|, ο Πανταζής θα μπορούσε, αν δεν τον προλάβαινε
ο θάνατος, έχοντας με την τριλογία κλείσει τους (λογοτεχνικούς) λογαριασμούς του με τον εμφύλιο, να δώσει έργο που θα τον αγκύρωνε γερά στην παράδοση της
"λεσβιακής άνοιξης". Όμως, "αλλιώς η μοίρα το βουλήθη"...
Ας ευχηθούμε να λειτουργήσει η έκδοση αυτή, πέρα από "πνευματικό μνημόσυνο", ως έναυσμα για την επανέκδοση των έργων του Π. Πανταζή, ώστε μια σειρά νεότερων
αναγνωστών να μπορέσουν να γνωρίσουν όχι μόνο μία (εξόχως ενδιαφέρουσα αφεαυτής) βιωμένη μαρτυρία για τον εμφύλιο αλλά, πολύ περισσότερο, τη λογοτεχνία
στην οποία μπόρεσε να μετασχηματιστεί αυτή η μαρτυρία.
|Ο Σπύρος Κακουριώτης είναι δημοσιογράφος|

Κυριακάτικη Αυγή 11/11/2007